Lúc hùn hạp, người ta chia nhau ước mơ. Lúc tan đàn, người ta chia nhau hóa đơn.

Có một kiểu hợp đồng rất phổ biến ở Việt Nam, đặc biệt trong giới làm ăn nhỏ, founder mới khởi nghiệp, anh em bạn bè thân thiết.

Nó không nằm trên giấy.

Nó nằm trong đầu mỗi người.

Mà khổ cái, đầu mỗi người lại là một cái bản Word khác nhau. Không bật track changes, không lưu version, không có người làm chứng. Tới lúc cãi nhau, ai cũng mở file trong đầu mình ra đọc, rồi ngạc nhiên vì sao người kia không thấy giống vậy.

Tôi từng nghe rất nhiều câu mở đầu kiểu này:

Anh em tụi tôi tin nhau là chính.

Câu đó nghe rất đẹp. Nhưng trong pháp lý doanh nghiệp, tin nhau là chính thường là câu đầu tiên của một biên bản hòa giải thất bại.

Lúc hùn hạp, mọi thứ thường rất thơ. Một người có vốn. Một người có nghề. Một người có quan hệ. Một người nói: Tao lo vận hành. Người kia nói: Tao lo khách hàng. Người nữa nói: Tao đứng tên công ty cho tiện.

Rồi cả nhóm vỗ vai nhau. Cười. Gọi thêm món. Nâng ly. Tương lai lúc đó trông rất có hậu, nhất là khi chưa ai phải trả tiền mặt bằng tháng thứ ba.

Nhưng kinh doanh không phải phim truyền cảm hứng. Nó là một cái máy xay khá lạnh lùng. Máy xay đó xay tiền, xay thời gian, xay lòng tự ái, và thỉnh thoảng xay luôn tình anh em.

Tới khi lỗ, câu hỏi bắt đầu mọc lên như nấm sau mưa:

• Ai chịu khoản nợ này?
• Người bỏ công có được tính là góp vốn không?
• Người đứng tên công ty có quyền quyết hết không?
• Khách hàng là của công ty hay của người đem khách về?
• Một người muốn rút, tiền rút tính theo vốn ban đầu hay giá trị hiện tại?

Lúc còn vui thì không hỏi. Tới lúc hỏi thì đã hết vui.

Vấn đề của hùn hạp không nằm ở chuyện người ta không thương nhau. Vấn đề nằm ở chỗ người ta tưởng thương nhau thì không cần luật chơi.

Sai.

Luật chơi rõ ràng không phải để nghi ngờ nhau. Nó là cái lan can trên cầu. Người bình thường không bước lên cầu rồi mắng cái lan can: Mày không tin tao biết đi hả?. Không. Lan can ở đó không phải vì ta chắc chắn sẽ té, mà vì nếu té thì hậu quả rất đắt.

Một văn bản góp vốn tử tế không cần phải dài như hiệp định thương mại. Nhưng tối thiểu nó phải trả lời được mấy câu hỏi rất thô, rất đời:

• Ai góp cái gì?
• Góp tiền, góp công, góp tài sản, góp khách hàng - cái nào được tính giá trị ra sao?
• Ai có quyền quyết chuyện gì?
• Lỗ thì chịu thế nào?
• Lãi thì chia khi nào?
• Muốn rút thì rút bằng cách nào?
• Nếu một người bỏ ngang, khách hàng và dữ liệu thuộc về ai?
• Nếu không còn làm chung, ai được dùng tên thương hiệu?

Mấy câu này nghe không lãng mạn. Nhưng kinh doanh mà lãng mạn quá thì kế toán sẽ là người khóc đầu tiên.

Tôi vẫn nghĩ, lúc còn tin nhau nhất chính là lúc nên ký giấy tờ rõ nhất.

Vì khi còn quý nhau, người ta dễ công bằng. Khi đã ghét nhau, cái dấu chấm phẩy cũng có thể bị đem ra mổ như cá ngoài chợ.

Có người nói: Nói giấy tờ lúc mới làm ăn sợ mất lòng.

Tôi thì nghĩ ngược lại. Không nói giấy tờ mới là coi thường nhau.

Vì mình đang bắt tình cảm gánh một việc mà đáng lẽ pháp lý phải gánh.

Tình cảm nên để dành cho bữa cơm, cho lời động viên, cho lúc người kia gặp khó. Đừng bắt nó làm điều lệ công ty, hợp đồng góp vốn, quy chế rút lui, cam kết bảo mật và phụ lục chia lợi nhuận cùng lúc. Tội nghiệp nó. Nó chỉ là tình cảm thôi, không phải phòng pháp chế đa năng.

Một cuộc hùn hạp tốt không bắt đầu bằng câu tin tao đi.

Nó bắt đầu bằng câu: Mình viết rõ ra, để sau này khỏi phụ lòng nhau.

Nghe hơi khô. Nhưng cái khô đó cứu được rất nhiều nước mắt.